Frans-Paul van der Putten over de wederopstanding van China als geopolitieke wereldmacht

Inleiding

Een drukbezochte lezing door China-expert en historicus Dr. Frans-Paul Van der Putten over de wederopstanding van China als geopolitieke wereldmacht. De kern van zijn betoog: China’s opkomst is geen autonoom Chinees masterplan, maar het resultaat van een langdurig interactief actie-reactieproces tussen China en de buitenwereld, dat begon met de Britse aanval in 1840 en tot op heden doorgaat.

Napoleons waarschuwing als startpunt (1817)

Napoleon zat verbannen op Sint-Helena, dat lag op de vaarroute van West-Europa naar Azië.
Lord Amherst keerde terug van een mislukte handelsmissie naar China: hij weigerde de kowtow (negen maal voorhoofd op de grond) voor de Chinese keizer, omdat hij de Britse koning als gelijkwaardig beschouwde. De missie mislukte volledig.
Napoleon sprak hierover met zijn lijfarts, die het gesprek vastlegde in een dagboek.
Napoleons kernwaarschuwing: als de Britten China militair aanvallen, zullen ze China laten ontdekken wat zijn eigen interne kracht is (“you will teach them your own strength”). China zal dan eerst verzwakken, maar daarna sterker terugkomen.
Zijn advies: monopoliseer de handel met China en zet militaire macht in tegen concurrenten (Nederland, Amerika), niet tegen China zelf.

Drie fasen van China’s traject

Fase 1: Neergang (1840–1900): China verloor vijf opeenvolgende oorlogen, waaronder twee Opiumoorlogen, een oorlog tegen Frankrijk, een oorlog tegen Japan en de Boxeropstand (waarbij acht landen, inclusief Nederland, gezamenlijk optrokken). China verloor elke keer.
Fase 2 : Dieptepunt (1900–1917): De keizerlijke dynastie viel in 1912. China moest soevereiniteit afstaan in ruil voor buitenlandse leningen. Andere landen vochten op Chinees grondgebied zonder China als partij te erkennen (Russisch-Japanse oorlog 1904–1905, Eerste Wereldoorlog 1914). Japan probeerde in 1915 China als informele kolonie te claimen.
Fase 3: Wederopstanding (1917–heden): China verklaarde in 1917 de oorlog aan Duitsland en zat daarmee aan tafel bij de vredesconferentie in Parijs (1919) en bij de oprichting van de Volkenbond. China kreeg een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad (1945). De economie opende in 1979 onder Deng Xiaoping. In 2001 trad China toe tot de WTO. In 2009 werd China de tweede economie ter wereld.

Het actie-reactiemechanisme als verklaringsmodel

De kern van China’s kracht is geen blauwdruk, maar een interactief proces: elke externe druk leidde tot een Chinese reactie die het land verder moderniseerde en versterkte.
Li Hongzhang (19e eeuw): grondlegger van het Chinese staatskapitalisme, hybride model van commercieel management onder sterk staatstoezicht.
Sun Yat-sen: pleitte voor één dominante nationale partij, economische modernisering via buitenlandse investeringen, en samenwerking met het Westen als middel om sterk te worden. Zijn ideeën werden later overgenomen door de communisten.
Deng Xiaoping (1979): implementeerde Sun Yat-sens gedachtegoed als communist. Opende China voor buitenlandse investeringen. Waarschuwde dat China de VS niet te veel het gevoel moest geven dat zijn positie werd aangetast.
Koreaanse oorlog (1950): eerste moment dat China na de neergang weer optrad als regionale grootmacht, door Amerikaanse troepen terug te drijven uit Noord-Korea.

Xi Jinping en de huidige situatie

Sinds 2012–2013 wijkt Xi Jinping steeds verder af van Deng Xiaopings richtlijn van strategische terughoudendheid.
De VS beschouwen China sindsdien steeds nadrukkelijker als de nieuwe geopolitieke hoofdrivaal, vergelijkbaar met de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog.
Concrete maatregel: Amerikaanse druk op Nederland (sinds 2018) om export van ASML-chipmachines naar China te beperken.
Het actie-reactieproces is nu een circulair patroon geworden waarbij niet meer te ontwarren valt wie op wie reageert.

Mogelijke vierde fase: stabilisering

De spreker verwacht een vierde fase van meer stabiliteit, waarin China niet meer continu sterker wordt en de externe druk afneemt.
Signalen:
- De handelsoorlog tussen de VS en China is het afgelopen jaar rustiger geworden. Onder Trump II richt de VS handelsdruk meer op andere landen dan op China.
- Reden: China is te groot en te sterk geworden om nog effectief onder druk te zetten. China kan nu hetzelfde terugdoen.
- Bredere gevolg: de VS trekken zich terug uit internationale instellingen (VN, Internationaal Strafhof) omdat China zo sterk is geworden dat de VS die instellingen niet meer als machtsmiddel kan gebruiken.
China is volgens de spreker relatief voorspelbaar in zijn gedrag, wat het voor Nederland en de EU hanteerbaar maakt, al is het niet eenvoudig.

Discussie na de pauze

De discussie behandelde de binnenlandse zwakheden van de Chinese economie, de Taiwan-kwestie, China’s expansie naar Afrika en Zuid-Amerika, de Hongkong-situatie, demografische uitdagingen en China’s rol in klimaatverandering. De spreker schetste een genuanceerd beeld: China is industrieel en exporttechnisch sterk, maar intern kwetsbaar, en de Europese Unie begint langzaam coherenter te reageren.

Binnenlandse dynamiek en economische structuur

De Communistische Partij (~100 miljoen leden) stuurt de economie sterk aan uit angst voor machtsverlies.
China is exporttechnisch en industrieel uitzonderlijk sterk, maar intern kwetsbaar:
- Hoge (jeugd)werkloosheid
- Aanhoudende vastgoedcrisis: te veel gebouwd, spaargeld van burgers verdampt
- Hoge woonlasten in grote steden
Herstructurering van de economie stagneert omdat de partij geen macht wil afstaan.
Xi kiest consequent voor behoud van partijmacht boven economische hervorming.
De vraag of China een democratie zou kunnen zijn, wordt door de spreker opengelaten — het is niet bewezen dat dit onmogelijk is.

Handelsconflict EU–China

China exporteert massaal naar Europa; Europa exporteert steeds minder naar China, onhoudbare situatie volgens de EU.
Duitsland en Frankrijk stonden voor het eerst op één lijn: bereid tot confrontatie als China de handelsbalans niet bijstelt.
Europa reageert nog te langzaam, maar er is wel toenemende coherentie zichtbaar.

Taiwan

Spanning bestaat al sinds 1949–1950, met een stabiliserende Amerikaanse rol.
VS-strategie: opzettelijk vaag, geen garantie voor Taiwan bij aanval, maar ook geen steun bij eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring.
Deze ambiguïteit remt zowel China als Taiwan.
Spreker verwacht voorlopig geen oorlog, maar erkent dat de situatie minder stabiel is dan voorheen en de onzekerheid over de Amerikaanse rol toeneemt.

China als agressor en groeiende militaire macht

China zal blijven doorgroeien zolang het kan, maar het vermogen daartoe neemt naar verwachting af.
Militaire macht groeit mee met economische en technologische kracht; de kloof met de VS wordt kleiner.
China kan Rusland of Noord-Korea niet sturen, zelfs economisch afhankelijke landen volgen Chinese instructies niet op.
Spreker gelooft niet dat China de ambitie heeft om de wereld met geweld te domineren.

Expansie naar Afrika, Zuid-Amerika en elders

Doelstellingen: grondstoffen, afzetmarkten, maar vooral strategische invloedsvergroting.
China zet hier al sinds de jaren ’50 op in: zwakkere landen vormen samen een grote, toekomstig invloedrijke groep.
In de Zuid-Chinese Zee herleeft de traditionele vazalstaatlogica: omringende landen moeten accepteren dat ze de kleinere partner zijn.

Hongkong

Britse onderhandelingspositie in de jaren ’80 was zwak: Hongkong militair en logistiek volledig afhankelijk van China.
China (onder Deng Xiaoping) beloofde 50 jaar autonomie onder “één land, twee systemen.”
Die autonomie kalft versneld af met name op het gebied van vrije meningsuiting en mensenrechten.
Hongkong illustreert China’s machtspositie: toezeggingen worden door China zelf geïnterpreteerd en teruggedraaid.
Taiwanezen zien Hongkong als bewijs van Chinese intenties.

Demografische uitdagingen

Door de één-kindpolitiek zijn er circa 40 miljoen meer mannen dan vrouwen.
Bevolking vergrijst snel: groeiend aandeel gepensioneerden, krimpend aandeel werkenden.
Spreker verwacht dat dit over circa 10 jaar tot serieuze problemen leidt, zonder duidelijke oplossing.

China en klimaatverandering

China is een van de grootste producenten en gebruikers van fossiele brandstoffen én tegelijk voorloper in groene technologie (o.a. elektrische auto’s).
Deze paradox is strategische flexibiliteit: optimaal gebruikmaken van beide opties afhankelijk van wereldontwikkelingen.
Bij de Klimaattop in Parijs (circa 10 jaar geleden) speelden China en de VS een cruciale rol in het bereiken van concrete afspraken.
Nu de VS niet meewerken, gebruikt China dat als reden om zelf ook minder te doen.

Strategisch denken: schaken vs. go

China denkt verder vooruit dan westerse leiders — vergelijkbaar met go versus schaken.
Dit maakt communiceren én onderhandelen met China structureel moeilijker.
China zit daardoor vaak in een sterkere onderhandelingspositie, al wint het niet altijd