Rob van Dongen over de toekomst van drinkwater in Brabant tot 2050

Inleiding

Rob van Dongen, directeur van Brabant Water, hield in september 2026 een lezing over de toekomst van drinkwater in Brabant tot 2050. De kern van de boodschap: drinkwater blijft beschikbaar, maar de uitdagingen op het gebied van hoeveelheid, infrastructuur en financiering zijn groot. Brabant Water zit tegen de vergunde onttrekkingsgrens aan en investeert in alternatieve bronnen (brak water, zeewater) en slimme netwerktechnologie om de leveringszekerheid te waarborgen

Het Nederlandse watersysteem en Brabant Water

Nederland behoort tot de 10 landen ter wereld waar overal betrouwbaar drinkwater uit de kraan komt, een prestatie die steeds minder vanzelfsprekend is.
Het watersysteem kent vier verantwoordelijke partijen voor één druppel water:
– Brabant Water (winning en levering drinkwater)
– Gemeente (riolering)
– Waterschap (afvalwaterzuivering, dijken, sloten)
– Rijkswaterstaat (rivieren tot Noordzee)
Brabant Water is een semipublieke structuur-NV (geen overheid), met 50 burgemeesters en 1 gedeputeerde als aandeelhouders.
Waterschappen zijn wél een democratisch gekozen overheid en heffen belasting; Brabant Water werkt met tarieven.

Kengetallen Brabant Water

2,7 miljoen Brabanders bediend; 1,3 miljoen aansluitingen
20.000 km leidingnet; ongeveer 4.000 hectare grondbezit
29 productielocaties; grootste: Eindhoven (Drie Witte Bollen), 25 miljard liter/jaar
1.100 medewerkers
Productie in een warm jaar: 200 miljard liter
Alle locaties draaien bij stroomuitval binnen 2 seconden op diesel; voorraad voor 3 weken

Verdroging en oorzaken

De grootste oorzaak van verdroging is verdamping in de eerste 1 á 2 meter van de bodem, sterk versterkt door klimaatverandering.
Brabant Water onttrekt relatief diep (150–370 meter); directe bijdrage aan verdroging is beperkt, maar beïnvloedt wel de kweldruk.

Overzicht onttrekkers in Brabant

Particuliere tuinpompen: ongeveer 50 miljard liter (grootste onbekende en grootste probleem)
Landbouw: ongeveer 100 miljard liter, aan de oppervlakte
Brabant Water: ongeveer 200 miljard liter, diep
Industrie: ongeveer 10 miljard liter (relatief klein)
Oproep: zet de tuinpomp niet aan bij droogte, dit heeft grote impact.

Schaarste: het kernprobleem

De provincie Noord-Brabant heeft een onttrekkingsplafond vastgesteld van 225 miljoen m³/jaar.
Op basis van de basisprognose bereikt Brabant Water dit plafond tussen 2030 en 2035.
De drinkwatervraag daalde tijdelijk door hoge energieprijzen (minder douchen), maar stijgt weer sinds 2024.
Oplossingsrichtingen: vraag omlaag én aanbod omhoog.

Vraagvermindering

Gedragscampagnes (o.a. nationale tv-campagne rond minder douchen)
Regentonnen stimuleren
Prijsverhoging is geen effectief instrument: pas bij €300/maand (nu €17–30) verandert gedrag structureel en dat tarief is wettelijk niet toegestaan (max. 4,3% winst)
Grijswatercircuit pilotproject: De Grote Wielen, Den Bosch (samen met Heijmans), oppervlaktewater voor toiletspoeling, drinkwater voor de rest

Aanbodvergroting

Brakwaterinstallatie Genderen: reverse osmose-pilot succesvol afgerond; besluit genomen met provincie om grote fabriek te bouwen (doel: 5 miljoen m³ drinkwater)
Zeewaterfabriek Tholen: fundering gestort 3 weken geleden; Oosterscheldewater als bron; 3 jaar experimenteren; doel: eerste zeewaterfabriek van Europa, potentieel 15 miljard liter/jaar
Uitdaging specifiek voor Nederland: temperatuurverschillen en algengroei verstoppen membranen

Infrastructuur en financiering

Groot deel van het leidingnet en de fabrieken stamt uit de jaren ’60 en nadert het einde van de levensduur.
Asbestcementleidingen (AC-leidingen) zijn kwetsbaar, o.a. bij terugslag na brandweerinzet.
Investeringsvolume steeg van €20–25 miljoen/jaar (6 jaar geleden) naar verwacht €400 miljoen/jaar in 2034.
Totale investeringsportefeuille: €3 miljard.
Financieringsprobleem: wettelijk maximum van 4,3% winst levert ongeveer €50 miljoen/jaar op; de rest moet via leningen, niet oneindig houdbaar.
Drinkwaterprijs: €1,51 per 1.000 liter; volgend jaar komt daar 1 cent bij.
Meer dan de helft is belasting (rijksbelasting leidingwater: 44 cent recent met 10 cent verhoogd); provinciale grondwaterheffing: 4 cent; plus btw.
Discussie met minister over verruiming van de winstmarge loopt.

Digitalisering: Project Sophia

Brabant Water plaatste 1.500 sensoren in het netwerk (van 20.000 km), eerste drinkwaterbedrijf ter wereld met dit systeem.
Realtime inzicht in waterrichting, temperatuur en druk per straat.
Huidige nauwkeurigheid: ongeveer 80%; doel: 98%.
Ontbrekende schakel: slimme meter bij alle Brabanders, overleg met minister hierover loopt.
Blokkade: Autoriteit Persoonsgegevens bezwaar tegen uitlezen van individuele meterdata (privacy).

Weerbaarheid en veiligheid

Bij uitval van één productielocatie: binnen 24 uur iedereen weer voorzien (geldt niet voor de 5 grootste locaties).
Stroomuitval: alle locaties schakelen binnen 2 seconden over op diesel; voorraad voor 3 weken.
Kwaliteitsproblemen (PFAS, medicijnresten) zijn relatief beperkt door de grote diepte en ouderdom van het grondwater (soms 20.000 jaar oud).

Conclusie
In 2050 is er nog drinkwater in Brabant — deels grondwater, deels mogelijk zeewater — maar tegen een hogere prijs. De kwaliteit blijft hoog. De uitdagingen zitten in hoeveelheid, verouderde infrastructuur en financiering, niet in kwaliteit.

Actiepunten

Overleg met minister over introductie van de slimme meter loopt, uitkomst afwachten.
Oplossen van bezwaar van de Autoriteit Persoonsgegevens rond meterdata, termijn: komende 2 jaar.
Discussie met minister over verruiming van de winstmarge (nu max. 4,3%), loopt, geen deadline genoemd.
Besluit genomen met provincie: grote brakwaterfabriek Genderen wordt nu verder ontwikkeld, vervolgstappen niet gespecificeerd.
Zeewaterfabriek Tholen: komende 3 jaar experimenteren; bij succes doorontwikkelen naar eerste volwaardige zeewaterfabriek van Europa.
Grijswatercircuit De Grote Wielen (Den Bosch): afhankelijk van stroomaansluiting door Enexis, open vraag of en wanneer Enexis levert.
Open vraag: hoe financiert Brabant Water de investeringsportefeuille van €3 miljard binnen de huidige wettelijke kaders?

Discussie

De vragen en antwoorden na afloop van de lezing gaan over waterkwaliteit en grondwaterbescherming, rioolwaterzuivering, privatisering van drinkwater, lekverliezen, reverse osmose, de ouderdom van grondwater en toekomstprognoses. Brabant Water profileert zich als wereldleider op het gebied van laag lekverlies en innovatieve meettechnieken.

Waterkwaliteit en grondwaterbescherming
Nabij de Schijndelsedijk wordt drinkwater gewonnen, terwijl op 10 meter afstand boeren mest uitrijden op een maïsveld. Hoe zit dat?

In Brabant zijn veel kleilagen aanwezig die als natuurlijke buffer fungeren: meststoffen stuiten op kleilagen en bereiken het diepe grondwater vaak niet of pas na zeer lange tijd.
De geohydrologische ondergrond verschilt sterk per locatie; effecten van winning kunnen op 30 km afstand zichtbaar zijn terwijl de directe omgeving onberoerd blijft.
Brabant Water meet wekelijks de kwaliteit van alle bronnen; bij enige afwijking wordt de bron buiten gebruik gesteld.
De provincie heeft een capaciteit ingesteld op 225 miljard liter onttrekking per jaar, conform KNW-richtlijnen voor de centrale slenk.

Rioolwaterzuivering en hergebruik

Gezuiverd afvalwater van RWZI’s (RioolWater ZuiveringsInstallaties) wordt geloosd op rivieren; hergebruik als drinkwater is technisch mogelijk maar zeer complex.
Waterschappen hebben het gezuiverde afvalwater in de zomer hard nodig om hun eigen watersystemen op peil te houden (bijv. waterschap AMAAS pompte grondwater op om de modderkruiper te redden).
Drinkwater maken van RWZI-effluent vereist extra zuiveringsstappen en enorme investeringen.
Realistisch tijdpad: dit is de komende 10 jaar niet te verwachten als drinkwatertoepassing.
Kleinschalige pilots lopen al, voornamelijk voor industriewater of natuurinfiltratie, niet als drinkwater.

Privatisering van drinkwater
Circa 30 jaar geleden werd drinkwater bewust niet geprivatiseerd, mede op advies van de RMNO (Raad voor Milieu en Natuuronderzoek). Argumenten tegen privatisering: monopolievorming, prijsstijgingen, ontoegankelijkheid voor kwetsbare groepen. Vergelijking met Engeland (Thames Water): privatisering leidde tot grote problemen in de watervoorziening. Vindt deze discussie nog steeds plaats?

Van Dongen acht het destijds genomen besluit — drinkwater op gepaste afstand van de politiek, maar niet privaat — in retrospectief een goed besluit.
Toekomst: door toenemende investeringsbehoeften wordt in Den Haag nagedacht over de ideale structuur; een hernieuwde discussie over de NV-structuur is over 5 jaar niet uitgesloten.

Bodemdaling en gaswinning
Heeft waterwinning op grote diepte effect op bodemdaling, vergelijkbaar met gaswinning?

Specialisten: effect is nul. Bij waterwinning vullen de poriën zich onmiddellijk weer met nieuw water vanuit de Ardennen/Eifel; er ontstaan geen holle ruimtes zoals bij een gasbel.
In de praktijk is dit effect nog nooit waargenomen.

Lekverlies en reverse osmose

Brabant Water heeft het laagste lekverlies ter wereld: circa 3%, waarvan een deel toe te schrijven is aan gratis waterafname door de brandweer. Ter vergelijking: Italië 40%, Egypte (Caïro) 60%, Frankrijk en Spanje >25%. Brabant Water helpt inmiddels andere landen met het terugdringen van lekverlies.
Reverse osmose wordt toegepast voor zuivering van brak water en zeewater (eerste zeewaterfabriek in Europa).
Groot nadeel: enorm energieverbruik, vergelijkbaar met een halve energiecentrale voor één zeewaterfabriek.
Twee grote uitdagingen voor de komende 5 jaar:
(1) wat te doen met de slurry (restproduct) van reverse osmose
(2) hoe de benodigde energie te realiseren (overleg met TenneT).
Temperatuurverschillen van opgepompt water worden benut: het zwembad in Eindhoven wordt volledig verwarmd via warmtewisseling met Brabant Water.

Onthardingsinstallaties en waterkwaliteit thuis

Particuliere reverse osmose- en onthardingsinstallaties zijn niet noodzakelijk: Brabant Water levert al zacht water (categorie zacht, conform de Duitsgraad-normering).
Besmettingen worden bij waterinspecties vrijwel uitsluitend gevonden bij huishoudens mét een onthardingsinstallatie, door onvoldoende onderhoud.
Advies: wie een installatie heeft, moet deze goed onderhouden om bacterie- en virusophoping te voorkomen.
Smaak- en kalkverschillen tussen locaties zijn te verklaren door de minerale samenstelling van het opgepompte water, niet door hardheid.

Datacenters en waterverbruik

Brabant Water levert voor zover bekend geen drinkwater aan datacenters in Brabant.
Moderne datacenters zijn verplicht een deel van hun water te recirculeren; oudere datacenters doen dit waarschijnlijk niet.

Toekomstprognoses en rivierafvoer

Prognoses houden rekening met afnemende rivierafvoer door gletsjersmelting (Rijn) en verminderde neerslag (Maas).
Biesboschbekkens (50/50 eigendom Brabant Water en Evides) zijn ontworpen voor 3–4 maanden buffervoorraad zonder inname uit de Maas.
Een innamestop van bijna 3 maanden door vervuiling vanuit België werd eerder net opgevangen.
Prognoses voor knelpunten lopen tot 50–100 jaar vooruit; hier wordt nu al over nagedacht.

Ouderdom van grondwater

Grondwater in Brabant varieert van 50–100 jaar (jongste winningen) tot 20.000 jaar oud.
Ouderdom wordt bepaald via chemische markers (stoffen die alleen in bepaalde tijdvakken voorkwamen), niet via directe meting.
Oeverfiltraat (bijv. gewonnen door Oasen rondom Gouda) is technisch grondwater, maar feitelijk gefilterd rivierwater via de dijken.