Inleiding: Een wereld in de greep van giganten
De eerste bijeenkomst van het jaar trok een bijzonder grote opkomst, wat gezien de actualiteit van het onderwerp – de macht van Big Tech – niet verrassend was. De inleider, Prof. mr. dr. Reijer Passchier (hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat aan de Open Universiteit en universitair docent staatsrecht in Leiden), nam de aanwezigen mee in een onthullend en bij vlagen verontrustend betoog over hoe een handjevol technologiebedrijven onze democratie en rechtsstaat fundamenteel bedreigt.
De omvang van de macht: Groter dan staten
Passchier begon met het schetsen van de astronomische omvang van bedrijven als Microsoft, Apple, Amazon, Meta (Facebook), Alphabet (Google) en Nvidia. Om de beurswaarde van deze giganten te duiden, maakte hij een treffende vergelijking: de waarde van één bedrijf als Apple of Microsoft is ongeveer gelijk aan het totale Nederlandse vermogen (alle pensioenpotten, huizen en machines bij elkaar). De gezamenlijke waarde van Big Tech overstijgt het Bruto Binnenlands Product van de gehele Europese Unie.
Deze bedrijven beschikken over meer vrij besteedbaar kapitaal dan middelgrote landen. Terwijl de begroting van een land als Nederland grotendeels vastligt aan zorg en onderwijs, kunnen tech-giganten jaarlijks honderden miljarden naar eigen inzicht investeren in lobbywerk, overnames of nieuwe technologie.
De onzichtbare afhankelijkheid
Een cruciaal punt in de lezing was onze totale afhankelijkheid. Passchier wees erop dat bijna de gehele Nederlandse overheid, inclusief gemeenten en ministeries, inmiddels draait op de ‘cloud’ van Microsoft of Amazon. Dit betekent dat vitale processen – van belastinginning tot uitkeringen en logistiek – direct kunnen stilvallen als deze Amerikaanse bedrijven de stekker eruit trekken of als er politieke sancties vanuit de VS volgen. Deze migratie naar de cloud is vaak zonder strategische of constitutionele afweging gebeurd; het werd gezien als een simpele IT-beslissing, terwijl het in feite onze soevereiniteit aantast.
Digitaal Feodalisme
De spreker introduceerde de term ‘digitaal feodalisme’ om de huidige situatie te duiden. We keren volgens hem terug naar middeleeuwse verhoudingen:
- Privileges: Grote tech-bedrijven opereren feitelijk boven de wet. Ze kunnen boetes van miljarden (zoals opgelegd door de EU) eenvoudig incalculeren als bedrijfskosten.
- Macht van enkelen: Bij bedrijven als Meta ligt de volledige macht bij één persoon (Mark Zuckerberg) door een speciale aandelenstructuur. Dit zijn geen democratische instituties, maar private dictaturen.
- Grondadel van de 21e eeuw: Net zoals de adel vroeger de grond bezat, bezitten deze bedrijven de digitale infrastructuur waar wij allemaal van afhankelijk zijn voor onze communicatie en economie.
De bedreiging voor de rechtsstaat
Passchier legde uit dat de democratische rechtsstaat rust op het idee dat macht altijd beperkt en gecontroleerd moet worden (constitutionalisme). Big Tech ontsnapt aan deze controle door:
- Lobbykracht: Ze beïnvloeden wetgeving in Brussel en Washington zo sterk dat regels vaak tandeloos worden.
- Handhavingsproblemen: Bedrijven spelen landen tegen elkaar uit. Als Ierland te streng wordt, dreigen ze te verhuizen.
- Anti-innovatie: Ze kopen kleine concurrenten op voordat deze een bedreiging kunnen vormen (killer acquisitions), waardoor echte vernieuwing die het publiek belang dient, wordt gesmoord.
De rol van de Verenigde Staten en de geopolitiek
De actualiteit rondom de Amerikaanse politiek (Trump/Vance) maakt de situatie nijpender. Er is een duidelijke tendens waarbij de Amerikaanse overheid Big Tech gebruikt als geopolitiek wapen. Dreigementen om uit de NAVO te stappen als Europa de tech-reuzen strenger aanpakt, illustreren hoe verweven commerciële belangen en internationale veiligheid zijn geraakt.
Is er een weg uit de vloek?
Hoewel Passchier toegaf de laatste maanden pessimistischer te zijn geworden, bood hij ook oplossingsrichtingen aan:
- Afbouw van afhankelijkheid: Overheden en vitale instellingen moeten zo snel mogelijk van de Amerikaanse cloud af en investeren in Europese alternatieven.
- Democratisering van kapitaal: We moeten nadenken over nieuwe vormen van eigendom (zoals ‘steward ownership’), waarbij bedrijven niet alleen winst voor aandeelhouders nastreven, maar een maatschappelijke missie hebben.
- Universeel kapitalisme: Zorgen dat de winsten uit technologie en AI ten goede komen aan de gehele samenleving, bijvoorbeeld via dividenden voor iedere burger, in plaats van dat alle rijkdom zich concentreert bij een paar miljardairs in Silicon Valley.
Conclusie
De lezing was een dringende oproep tot waakzaamheid. De ‘vloek van Big Tech’ is niet alleen een economisch probleem, maar een existentiële bedreiging voor onze vrijheid en democratie. De technologische vooruitgang wordt vaak blindelings omarmd als religie, maar zonder stevige rechtsstatelijke kaders riskeren we onze autonomie definitief te verliezen aan de nieuwe digitale baronnen.
Vragen
Na afloop van de lezing vond een uitgebreide interactie plaats tussen de spreker en het publiek. Hieronder volgt een gedetailleerd overzicht van de besproken thema’s, vragen en de gegeven antwoorden.
Vraag 1: De rol van Apple en Tim Cook op het gebied van privacy
Een toehoorder merkte op dat Apple-CEO Tim Cook zich profileert als een voorvechter van privacy en vroeg waarom dit niet in de lezing was meegenomen.
De spreker nuanceerde het positieve beeld van Apple. Hoewel Apple privacyvriendelijker lijkt dan bijvoorbeeld Meta, is dit deels een marketingstrategie om te concurreren. De spreker wees op de schaduwkanten: Apple wordt geassocieerd met milieuvervuiling en slechte werkomstandigheden in China. Bovendien staat alle data in de iCloud, waar de Amerikaanse overheid via geheime wetgeving (inlichtingen- en veiligheidsdiensten) toegang toe kan eisen. Apple zal deze inzage geven om boetes of juridische sancties te voorkomen, vaak zonder dat de gebruiker het merkt.
Vraag 2: Een Europese advertentietaks (de ‘Trump-taks’) op AdWords
De vraagsteller stelde voor om een Europese belasting van 5% in te voeren op digitale advertenties (AdWords) om de macht van Big Tech aan te pakken en de inkomsten in Europa te houden.
De spreker legde uit dat dit soort voorstellen politiek uiterst gevoelig liggen. Toen Frankrijk een dergelijke ‘digitax’ wilde invoeren, reageerden de VS direct met dreigementen over hogere accijnzen op Franse producten zoals kaas en wijn. De VS beschouwen dergelijke belastingen als een aanval op hun bedrijven. Gezien onze militaire en technologische afhankelijkheid van de VS (bijvoorbeeld de software in F35-straaljagers die vanuit het Pentagon wordt onderhouden), is het implementeren van zo’n taks complex en riskant.
Vraag 3: Waar kunnen we nog hoop en optimisme uit putten?
Meerdere aanwezigen gaven aan aangeslagen te zijn door de negatieve trends. Er werd gevraagd naar een ‘sprankje hoop’.
De spreker vindt hoop in de potentie van de Europese Unie. Europa heeft de macht om wetten te maken en te handhaven en beschikt over een sterke industrie. We hebben de kennis in huis om alternatieven voor Amerikaanse technologie te ontwikkelen. Daarnaast kunnen we ervoor kiezen om minder technologie te gebruiken waar dat niet nodig is (bijvoorbeeld op basisscholen). Het ‘Rijnlandse model’ en onze democratische tradities bieden een stevig fundament, mits we strategischer gaan denken en onze krachten bundelen.
Vraag 4: De technologische opmars van China
Er werd gevraagd of China de strijd wint en hoe zij technologie inzetten.
Op economisch en technologisch vlak (AI-race, chips) loopt China bijna gelijk met de VS. Echter, vanuit een humanistisch en democratisch perspectief is de situatie dystopisch. China heeft een surveillancesamenleving gecreëerd met een ‘sociaal kredietsysteem’. Burgers worden op basis van datapunten (zoals verkeersgedrag of sociaal gedrag) beoordeeld, wat directe gevolgen heeft voor hun toegang tot banen of woningen. Dit is een samensmelting van staat en technologie die de individuele vrijheid volledig wegvaagt.
Vraag 5: Is Europa een ‘David tegen Goliath’?
De vraagsteller vroeg zich af of Europa wel opgewassen is tegen de macht van de VS en China.
Europa is geen kleine speler; qua welvaart en economie zijn we vergelijkbaar met de VS en China. Op veel gebieden (zorg, onderwijs, levensverwachting) scoort Europa zelfs beter. Het probleem is dat we de afgelopen jaren verkeerde keuzes hebben gemaakt door ons te afhankelijk te maken van Amerikaanse clouddiensten en AI. We moeten ons strategisch denken herontdekken en bereid zijn om op korte termijn wat gemak of welvaart in te leveren voor onafhankelijkheid op de lange termijn.
Vraag 6: De invloed van populisme op Europees beleid
Er werd gevraagd of het haperen van de liberale democratie en de opkomst van het populisme de macht van Big Tech vergroot.
Ja, de spreker ziet dat de verdeeldheid in Europa de slagkracht verzwakt. Sommige politieke stromingen tonen enthousiasme voor de Amerikaanse koers (zoals de veiligheidsstrategie van Trump). Als Europa niet eensgezind achter de eigen democratische waarden staat en zich tegen elkaar laat uitspelen, wordt het onmogelijk om effectieve maatregelen tegen Big Tech te nemen.
Vraag 7: Wat is het ‘worst-case scenario’ van onze afhankelijkheid?
Wat gebeurt er als we de huidige negatieve trend doorzetten?
Een concreet risico is chantage. Als Europa een politiek standpunt inneemt dat de VS niet bevalt (bijvoorbeeld over Groenland of het Internationaal Strafhof), kunnen de VS ons afsluiten van essentiële clouddiensten. Het Internationaal Strafhof heeft hier al mee te maken gehad. Onze vitale infrastructuur en overheden kunnen dan simpelweg niet meer functioneren. Dit dwingt onze leiders tot een lauwe of onderdanige houding in de wereldpolitiek.
Vraag 8: Het gebruik van alternatieven zoals Signal en DuckDuckGo
Is het zinvol om als individu over te stappen op privacy vriendelijke diensten?
De spreker noemde dit sympathiek en verstandig voor de eigen geestelijke gezondheid, maar stelde dat het op grote schaal weinig verandert zolang de machtspositie van WhatsApp en Google onaangetast blijft. Vanwege het netwerkeffect (iedereen zit op WhatsApp) hebben alternatieven zoals Signal weinig kans. De spreker pleitte eerder voor het intrekken van de rechtspersoonlijkheid van bedrijven die Europese waarden stelselmatig ondermijnen; hen simpelweg de toegang tot de Europese markt ontzeggen.
Afsluiting
De sessie eindigde met een uitnodiging aan de spreker om de theoretische kaders eens los te laten voor een wandeling in de natuur rondom Tilburg, om zo het optimisme weer op te laden. De spreker benadrukte tot slot dat zij via haar onderzoeksgroep aan de Open Universiteit blijft werken aan oplossingen om de democratische rechtsstaat te borgen in dit digitale tijdperk.